انواع پروتز دست مصنوعی چیست و کدام برای من مناسب است؟
موارد گفته شده در باکس صرفا یک پیشنهاد حدودی براساس وضعیت هر فرد است. برای تعیین و انتخاب جدیدترین پروتز دست، باید حتما به مراکز طراحی و ساخت پروتز مراجعه کنید تا پزشک به طور کامل شرایط، عضو باقیمانده، میزان فعالیتها و انتظارات شما از داشتن دست مصنوعی را بررسی کند تا بهترین مدل به شما پیشنهاد داده شود. تنها در این صورت است که میتوانید نتیجه دلخواه از داشتن پروتز را بگیرید و حداکثر کارایی را داشته باشید.
انواع پروتز دست
پروتز دست یا دست مصنوعی انواع گوناگونی دارد که هر کدام با هدف خاص و در راستای کمک به زیبایی و یا بازگرداندن کاربرد عضو از دست رفته، طراحی شدهاند. انواع پروتز دست بر اساس نیاز فرد، هدف از استفاده پروتز، میزان فعالیت روزانه و همچنین شکل و مقدار اندام باقیمانده، انتخاب میشوند. به طور کلی هدف از طراحی انواع مختلف پروتزها حفظ زیبایی، بازگرداندن نیروی دست برای انجام فعالیتهای سبک تا سنگین، انجام کارهای ظریف یا فعالیتهای تفریحی، ورزشی و هنری خاص یا ترکیبی از این موارد است.
در ادامه انواع مختلف پروتزهای دست و کاربرد آنها را بررسی خواهیم کرد:
پروتز غیرفعال (زیبائی)


پروتز غیرفعال یا زیبایی، پروتزی است بیشتر برای زیبایی و حفظ ظاهر طبیعی دست کاربرد دارد. پروتز غیرفعال سبکترین و راحتترین مدل در بین انوع پروتز است و میتوانند به فرد برای حمل و نگه داشتن اجسام کمک کند و در نتیجه اعتمادبهنفس، عملکرد و فعالیتهای روزانه فرد را بهبود میبخشد.
پروتزهای غیرفعال معمولا برای کودکان کمتر از 3 سال و افرادی که بهتازگی دچار قطع عضو شدهاند، تجویز میشوند، چرا که کارکردن با آنها راحتتر است. معمولا پس از یک دوره استفاده و آشنایی نسبی با پروتز دست، نوع فعال پروتز برای این افراد توصیه میشود. البته افراد مسن نیز معمولا از پروتزهای غیرفعال بهدلیل کاربرد آسان استفاده میکنند و میتوان گفت که از دوران میانسالی پروتزهای فعال، جای خود را به پروتزهای غیرفعال میدهند. همچنین ممکن است از این نوع برای پوشاندن عیوب در افرادی که ناهنجاریهای دست دارند استفاده شود.

استفاده از پروتز غیرفعال در ناهنجاری دست
پروتز زیبایی یک بدنه اصلی توخالی و سبک دارد که جنس آن معمولا سیلیکونی است. همچنین سطح برخی از این پروتزها از سیلیکون با کیفیت بالا پوشانده و بهگونهای طراحی میشوند که شکل طبیعی دست و انگشتان در آن حفظ شده و ظاهری زیبا داشته باشند. این مدل قابلیت ساخته شدن بر اساس رنگ پوست، جنس و ویژگیهای فیزیکی موردنیاز فرد را دارد و بنابراین به لحاظ ظاهری بسیار نزدیک به شکل واقعی دست هستند.
دست مصنوعی غیرفعال متحرک
پروتزهای غیرفعال دو نوع ثابت (static) و متحرک (adjustable) دارند. پروتزهای نوع ثابت به هیچ عنوان حرکتی ندارند، اما همانطور که در ویدئو بالا میبینید، مدل متحرک دارای مفصلهایی است که فرد میتواند با استفاده از دست مقابل خود، حالت خاصی به دست بدهد. این قابلیت در فعالیتهایی مانند نگهداشتن اجسام مفید است.
پروتزهایی که با نیروی بدن کار میکنند

پروتزهایی که با نیروی بدن کار میکنند توانایی برداشتن و نگه داشتن اجسام را در فرد بازیابی کرده و بنابراین به فرد برای انجام فعالیتها کمک میکنند. این نوع از پروتزها به علت بهرهگرفتن از نیروی عضلانی خود فرد، قویترین نوع پروتز دست در نظر گرفته میشوند. این پروتزها با یک کابل به نزدیکترین عضلات سالم و نیرومند فرد متصل شده و توسط آنها کنترل میشود. زمانی که این عضلات حرکت میکنند، نیروی حرکتی آنها جمعآوری و به سیستم کابلی منتقل میشود و بنابراین منجر به حرکت دست خواهد شد. باتوجه به نیاز فرد، این پروتز دست ممکن است با نیروی فرد باز یا بسته شود.
این مدل برای افرادی که نیاز به انجام فعالیتهای سنگین با دست دارند، مناسب است، چرا که بر خلاف مدلهای الکتریکی، بهراحتی میتواند در شرایط سخت و نامناسب محیطی مانند رطوبت، گرد و خاک، گرما و سرما مقاومت و به فرد در انجام کارها کمک کند.
جنس این پروتزها از پلاستیک سه بعدی، آلومینیوم، فولاد یا تیتانیوم بوده و برای چسبندگی بهتر به عضو باقیمانده پوشش لاستیکی روی آن کشیده میشود. کابل این نوع مدل مهمترین جز آن است که در اثر کشیده شدن با نیروی بدن، منجر به حرکت مفصلهای دستگاه و در نتیجه حرکت دست خواهد شد. سوکت بخشی است که عضو داخل آن قرار میگیرد، سوکتهای این نوع پروتزها معمولا بهگونهای طراحی میشوند که سبک، راحت و کاملا متناسب با ساختار بدن هستند و میتوانند زمان استفاده از پروتز را در طی روز افزایش دهند.
پروتزهایی که با نیروی الکتریکی کار میکنند

پروتزهایی که با نیروی الکتریکی کار میکنند، موتورهایی دارند که کار عضلات دست را انجام میدهند و منجر به حرکت پروتز خواهند شد. در این مدل، باتری انرژی لازم برای به حرکت درآوردن موتور دستگاه را فراهم میکند. موتور سیگنال اولیه برای حرکت را از ماهیچههای اندام باقیمانده دریافت میکند و بنابراین عضلات بدن کنترل کننده اصلی دستگاه هستند. این موتورها میتوانند دست را در جهات مختلف حرکت دهند که بسیار شبیه به واقعیت است.
عملکرد این نوع از پروتزها بیشتر شبیه به دست واقعی است و بنابراین برای افرادی که عملکرد خود را در سطوح مختلف از دست دادهاند، و نیازمند حرکات ظریفتری هستند، بسیار مناسب است. از معایب این مدل میتوان به سنگینتر بودن، هزینه بیشتر برای نگهداری و تعمیر و ضد آب نبودن آن میتوان اشاره کرد. در ادامه با انواع این پروتزها آشنا خواهیم شد:
مایوالکتریک

پروتزهای مایوالکتریک از نظر ساختاری مشابه با پروتزهایی هستند که توسط نیروی بدن کار میکنند، با این تفاوت که آنها بهجای استفاده از نیروی عضلات بدن، از موتورهایی برای حرکت دادن دست استفاده میکنند. بنابراین به جای انرژی بدن از انرژی باتری بهره میگیرند. در این مدل سیگنالهای حرکتی عضلات توسط الکترودهای دستگاه تقویت و پردازش شده و در نهایت منجر به حرکت موتورهای دستگاه میشود.
پروتزهای مایوالکتریک در افرادی که کارهایی با ظرافت و دقت بیشتر انجام میدهند و دامنه حرکتی بیشتری نیاز دارند، بسیار مناسب هستند. همچنین این مدل به افرادی که از پروتزی که با نیروی بدن کار میکند، استفاده میکنند اما با کابل کنترل راحت نیستند یا دچار عوارضی مانند درد دست، کمر درد و سندروم فشرده شدن عصب دارند نیز توصیه میشود.
اجزای دست مصنوعی مایوالکتریک شامل الکترود برای جمعآوری سیگنال انقباض عضلات، موتور برای حرکت دادن مفاصل پروتز و باتری است. اجزا اصلی پروتز مشابه با سایر پروتزها شامل سوکت و ساختار دست بر حسب نیاز به دستگاه متصل میشوند. گاهی دستکش زیبایی برای حفظ ظاهر طبیعی دست روی پروتز پوشیده میشود.
بیونیک

پروتز بیونیک به نوعی پیشرفتهترین پروتز دست محسوب میشود. الکترودهای این دستگاه در تماس مستقیم با اعصاب دست هستند. الکترودهایی که در سوکت پروتز قرار گرفتهاند، سیگنالهای عصبی را از انتهای اعصاب دریافت میکنند و در نهایت منجر به حرکت موتورهای الکتریکی خواهند شد. در واقع این مغز است که به طور غیر مستقیم حرکت دست مصنوعی را کنترل و هدایت میکند. این مدل از ترکیب سنسور و الکترود، موتور، باتری و سایر اجزای مصنوعی برای عملکرد موثر استفاده میکند.
تفاوت این مدل با پروتز مایوالکتریک در این است که در مایوالکتریک سینگالهای حرکتی و انقباض ماهیچهها توسط الکترودها جمعآوری و منتقل میشود، در حالی که در بیونیک سیگنالهای عصبی که از مغز به ماهیچه ارسال شدهاند، مستقیم توسط الکترود به پروتز منتقل میشوند. از آنجایی مدل بیونیک از سیگنالهای عصبی استفاده میکند، برای افرادی هم که عضلات ضعیف، بیتحرک یا بدون انقباض دارند، مناسب است. در حالی که دستگاه مایوالکتریک سیگنالها را از حرکت عضلات اندام باقیمانده دریافت میکند و بنابراین حداقل انقباض ماهیچهها برای راه انداختن پروتز لازم است.
پروتزهای هیبریدی

پروتزهای هیبریدی دستگاههایی هستند که دو یا سه مدل از پروتزها در آنها ترکیب شده و هدف از ساخت آنها افزایش توانایی عملکردی فرد است. از آنجایی که اهداف توانبخشی در هر فرد متفاوت است، در این حالت بر اساس نیازها و میزان فعالیتها، انواع مختلف از پروتزها را برای قسمتهای مختلف دست استفاده میکنند. به طور مثال دست مایوالکتریک همراه با آرنجی که با نیروی بدن کار میکند یا ترکیبی دیگر از انواع پروتزها، در این دسته قرار میگیرند. در واقع در این پروتزها، در بخشهای از دست رفته اندام، اجزایی که با نیروی بدن یا نیروی الکتریکی کار میکنند با بخشهایی از دست که عملکرد آنها باقیمانده است، ترکیب میشوند. این کار به فرد اجازه میدهد تا کنترل طبیعیتر و ماهرانهتری در انجام کارها و فعالیتهای روزانه، نسبت به سایر مدلهای دست مصنوعی داشته باشد.
این مدل پروتزها برای افرادی که میخواهند به طور همزمان و ترکیبی از انواع مختلف فعالیتها چه سبک و چه سنگین را انجام دهند، مناسب هستند چرا که با ترکیب دو مدل پروتز و استفاده از قابلیتهای هر کدام، فرد را در انجام فعالیتهای مختلف، توانا میکنند.
پروتز مخصوص فعالیتهای خاص

گاهی اوقات فرد برای انجام یک فعالیت خاص به پروتز تخصصی نیاز دارد چرا که سایر مدلهای پروتز، نمیتوانند در انجام آن فعالیت خاص کمککننده باشند. این پروتزها برای طیف وسیعی از فعالیتهای حرفهای و ورزشی طراحی میشوند. کارکردن با وسایلی مانند ابزارهای فنی، ابزار ماهیگیری، سازهای موسیقی و ورزشهایی مانند وزنهبرداری، ورزشهای آبی، دوچرخه سواری و بسیاری موارد دیگر، از جملهی این فعالیتها هستند.

همانطور که در دو تصویر بالا مشاهده میکنید، اجزای این مدل بر اساس شرایط فرد و عملکرد موردنیاز بسیار متفاوت است. به طور مثال برای نواختن سازهای موسیقی، قلابهایی برای نگه داشتن ابزار آن طراحی میشود یا برای فردی که انگشتان قطع شده دارد و در هنگام دوچرخه سواری به انگشت برای راندن و ترمز گرفتن نیاز دارد، انگشت مخصوص طراحی میشود.
روند ساخت پروتز دست مصنوعی در کلینیک پروتز ظفر
داشتن پروتز دست و یادگیری استفاده از آن یک تصمیم مهم است. برای این تصمیم و در این مسیر مجموعه کلینیک ظفر شما را همراهی خواهد کرد چرا که این کار به زمان، صبر و تمرین زیادی نیاز دارد. مراحل مشاوره و ساخت پروتز دست در کلینیک پروتز ظفر به شرح زیر است:
- مشاوره و ارزیابی: برای داشتن پروتز شکل و مقدار باقی مانده از دست مهم است، بنابراین ابتدا پزشک مجموعه پروتز ظفر، عضو باقی مانده را از نظر فیزیکی بررسی میکند. سپس با فرد در مورد میزان فعالیت روزانه، شیوه زندگی، نیازها و هدف از داشتن پروتز صحبت خواهد کرد تا در مورد مناسبترین مدل برای او تصمیمگیری کند. توجه داشته باشید که برای داشتن پروتز مناسب، به طور کامل میزان فعالیتها و اهداف خود از داشتن پروتز را با پزشک در میان بگذارید تا بهترین نوع مطابق با انتظارات شما پیشنهاد شود.
- اندازهگیری و ساخت: بعد از مشخص شدن مدل پروتز، اندازههای لازم برای ساخت گرفته میشود. در این مرحله، اندازهگیری دقیق با اسکنهای سه بعدی یا کامپیوتری از عضو باقی مانده و همینطور دست سالم (در صورت وجود) انجام میشود. همچنین گروه عضلاتی که برای کار کردن با پروتز به آن نیاز دارید، مشخص خواهد شد. بر اساس این اطلاعات پروتز مناسب ساخته و آماده میشود.
- دوره تست پروتز: پس از ساخت و تحویل گرفتن پروتز از فرد خواسته میشود تا مدتی آن را در منزل و در زمان انجام کارهای روزانه تست کند. در این حالت اگر مشکلی در دستگاه وجود داشت، باید این موارد به کلینیک اطلاع داده شده تا اصلاحات لازم روی آن انجام شود.
- آموزش پایه: بعد از آماده شدن پروتز، در کلینیک ظفر اصول اولیه نحوه کار و مراقبت از دستگاه به طور کامل به فرد آموزش داده میشود. نحوه پوشیدن، درآوردن، تمیز کردن، کار کردن، استفاده و تعویض باتری در نوع الکتریکی از موارد آموزشی هستند که به فرد برای استفاده کامل از پروتز کمک میکنند.
- کار درمانی و حرکات ورزشی: در این مرحله نحوه استفاده از پروتز در مورد فعالیتهای خاص فرد به او آموزش داده میشود. همچنین تمریناتی برای تقویت عضلات و اصلاح الگوهای حرکتی به او گفته خواهد شد تا کارایی لازم پروتز حفظ شود.
نکات استفاده از پروتز دست
برای اینکه پروتز دست توانایی انجام کار و فعالیتهای روزانه شما را داشته باشد، باید نکاتی برای برای استفاده، نگهداری، نحوه نصب و جدا کردن آن در نظر داشته باشید و روزانه باید از اندام باقیمانده، دستگاه و سلامت عمومی خود مراقبت کنید. برای استفاده صحیح از دست مصنوعی که برای شما طراحی شده است، همواره نصب صحیح و تمرین برای کنترل دستگاه و نگهداری و سرویس نکات ضروری هستند و لازم است صبور و پیگیر باشید، با گذشت زمان عملکرد شما بهبود پیدا خواهد کرد. در کلینیک پروتز ظفر تمام دستورالعملهای لازم برای استفاده بهینه دستگاه به شما داده خواهد شد. در ادامه به برخی از این موارد اشاره میکنیم:
- نحوه نگهداری از پروتز دست
پروتز دست بهطور مداوم همراه شما خواهد بود و برای انجام فعالیتهای روزانه به آن نیاز دارید. بنابراین برای اطمینان از عملکرد و ایمنی دست مصنوعی و راحتی در هنگام استفاده، لازم است موارد زیر را برای دستیابی به حداکثر مزایای استفاده از آن و جلوگیری از مشکلات احتمالی در نظر داشته باشید:
- اندام باقی مانده، سوکت و فضای داخل پروتز را روزانه با آب ولرم و صابون تمیز کنید.
- در صورت لزوم از دستمال مرطوب مخصوص کودکان یا دستمال ضدعفونی کننده نیز میتوان برای تمیز کردن پروتز استفاده کرد.
- حداقل سالی یک بار دستگاه را برای بررسی و سرویس به مراکز ساخت و تعمیر پروتز ببرید تا مطمئن شوید که درست کار میکند.
- قبل از هر بار استفاده، مطمئن شوید که اندام باقی مانده و پروتز خشک هستند.
- در مدلهایی که با نیروی الکتریکی کار میکنند، خیس شدن دستگاه باعث آسیب خواهد شد، اگر چنین اتفاقی افتاد بلافاصله پروتز را دربیاورید و آن را خشک کنید.
- عرق کردن بیش از حد سبب لیز خوردن پروتز و آسیب به پوست میشود. اگر در چنین موقعیتی هستند، دستگاه را دربیاورید، فضای داخلی آن و همینطور عضو را کاملا خشک کنید.
- پروتز را قبل از خوابیدن، باز کنید و آن را از نظر صداهای غیرمعمول، شل شدن قطعات، مشکلات کابل اتصال، گم شدن قطعات و هر نوع آسیب احتمالی بررسی کنید.
- هنگام استفاده از پروتز، کرم و لوسیون روی پوست نزنید چرا که سبب لیز شدن فضای داخل پروتز میشود.
- ثابت نگه داشتن وزن بدن در هنگام پوشیدن پروتز بسیار مهم است، چرا که سبب میشود پروتز به خوبی روی عضو قرار گیرد و گشاد یا تنگ نشود.
- هنگام درآوردن پروتز، عضو باقیمانده را به لحاظ وجود تاول یا هرگونه تحریک پوستی غیرمعمول بررسی کنید. تا رفع شدن این موارد پروتز را نپوشید، با پزشک خود مشورت کنید تا درمانهای لازم برای شما انجام شود.
- هنگام عبور از گیت فرودگاه به مامور اطلاع دهید که از پروتز استفاده میکنید، ممکن است نیاز باشد پروتز خود را دربیاورید.
- نحوه نصب پروتز دست
نصب صحیح پروتز دست بسیار مهم است. اگر دستگاه را بهدرستی در جای خود نصب نکنید، علاوه بر ایجاد ناراحتی و کاهش عملکرد در طی روز، موجب درد در عضو باقیمانده خواهد شد. همچنین نصب نادرست به دلیل عدم تعادل بدن، میتواند به قسمتهای دیگر مانند کمر آسیب وارد کند. نصب پروتز بر اساس نوع پروتز و نحوه استفاده متفاوت است، اما به طور کلی میتوانید از دستورالعمل زیر برای این کار پیروی کنید:
- پروتز را قبل از نصب بررسی کنید و از کار کردن و درست بودن تمام قطعات آن مطمئن شوید.
- عضو باقیمانده را بررسی و به خوبی تمیز کنید.
- سوکت پروتز و اندام باقیمانده را کاملا هم تراز کنید و عضو را داخل آن قرار دهید. اطمینان حاصل کنید که سوکت به خوبی روی دست قرار گرفته باشد اما به آن فشار بیش از حد وارد نکند.
- با هر کابل یا سیمی که برای دستگاه طراحی شده است، پروتز را در جای خود محکم کنید.
- هر گونه ابزار دستگاه (دست، قلاب و غیره) را به پروتز وصل و آن را تنظیم کنید تا آماده استفاده شود.
- نحوه جدا کردن پروتز دست
جدا کردن اشتباه پروتز دست میتواند منجر به آسیب دائمی به دستگاه شود و فعالیتهای فرد را مختل کند. نحوه جدا کردن نیز در مدلهای مختلف ممکن است متفاوت باشد اما به طور کلی میتوانید موارد زیر را در نظر داشته باشید:
- هرگونه کابل یا سیمی که پروتز را در جای خود محکم میکنند، جدا کنید.
- سوکت پروتز را بگیرید و به آرامی عضو را از داخل آن خارج کنید. از کشیدن ناگهانی سوکت خودداری کنید.
- هنگام خارج کردن اندام، آستین، لایه محافظ یا سایر اجزا رابط را از داخل دستگاه خارج کنید.
- تمام اجزا پروتز و ابزارهای انتهایی را بررسی و آن را کاملا تمیز و خشک کنید و تا استفاده بعدی در جای مناسب از آنها نگهداری کنید.
هزینه ساخت پروتز دست کلینیک ظفر سال ۱۴۰۵
هزینه ساخت پروتز دست در کلینیک ظفر بر حسب شرایط و نوع پروتز مناسب هر فرد، متفاوت خواهد بود. به طور کلی عوامل مختلفی میتوانند در تعیین قیمت پروتز دست مصنوعی موثر باشد و بنابراین نمیتوان یک قیمت واحد در این زمینه ارائه داد. اینکه دست از کجا قطع شده است (زیرمچ، زیر آرنج، بالای آرنج، شانه) و فرد چه میزان فعالیت داشته باشد، مهمترین عامل در تعیین قیمت است و بر این اساس یک قیمت مشخص داده خواهد شد. همینطور جنس و موارد مورد استفاده در پروتز نیز روی قیمت آن تاثیرگذار هستند.
سوالات متداول
آیا با دست مصنوعی میتوان لمس اشیا را حس کرد؟
در حال حاضر احساس لمس در پروتز دست طراحی نشده است. پژوهشگران در تلاشند که این حس را به خصوص در مدلهای بیونیک اضافه کنند، هر چند که کار بسیار دشواری است و در آینده نزدیک محقق نخواهد شد.
آیا با پروتز دست میتوان انگشتها را تکان داد؟
این قابلیت در تمام مدلها وجود ندارد. در مدلهای الکتریکی چندمفصلی در هر انگشت، یک موتور کوچک قرار دارد که به آنها اجازه حرکت میدهد. البته انگشتها به خودی خود تکان نمیخورند و باید حرکت آنها را از قبل برنامهریزی و کنترل کنید.
آیا با دست مصنوعی میتوان رانندگی کرد؟
در بیشتر مواقع رانندگی با پروتز دست و استفاده از آینههای مخصوص برای ماشین، امکانپذیر است. برخی از پروتزها محدودیتهای مثل چرخاندن فرمان، ایجاد میکنند که در این موارد با کمک ابزارهای مصنوعی مخصوص رانندگی میتوان این مشکل را حل کرد.
پروتز دست تا چند سال ماندگاری دارد؟
بسته به نوع و مواد به کار رفته در دستگاه متفاوت است. به طور معمول مدلهای سیلیکونی اگر به درستی مراقبت شوند، 5-3 سال ماندگاری دارند. در سایر انواع مثل مدلهای الکترونیکی بسته به نحوه مراقبت، نگهداری و سرویس منظم دستگاه متفاوت است.
آیا با پروتز دست میتوان شنا کرد؟
شنا با پروتز دست تنها در صورتی که به خوبی روی اندام نصب و از مواد مقاوم به آب ساخته شده باشد، امکانپذیر است. همچنین میتوان از پروتزهایی که مخصوص ورزش شنا طراحی شدهاند، استفاده کرد.
آیا پروتزهای دست ضد آب هستند؟
بیشتر مدلهای پروتز دست به جز مدلهای الکترونیک، ضد آب هستند و خیس کردن آنها مشکلی ندارد. امروزه مدلهای الکترونیک نیز به صورت ضد آب ساخته میشوند. هرچند که غوطهور شدن آنها به مدت طولانی در آب، میتواند از سبب آسیب به قطعات دستگاه شود. بنابراین تا حد امکان آنها را خیس نکنید.
آیا میتوان پروتزهای دست را خیس کرد؟
به جز مدلهای الکترونیک، خیس شدن سایر مدلها مشکلی ندارد. هر چند که ممکن است منجر به آسیب به پوست یا لق شدن پروتز از جای خود شود. بهتر است در این مواقع پروتز را درآورده و خشک کنید.
چند وقت بعد از قطع دست، میتوان از پروتز استفاده کرد؟
به طور معمول سه ماه پس از جراحی دست و بهبود رخمها، میتوان برای ساخت و استفاده پروتز دست اقدام کرد.